-ब्रिजिट स्टेनम्यान

मैले नेपालका थुप्रै गाउँ त घुमें । चार वटा त किताब लेखें । तैपनि त्यति सजिलो चाहिँ भएको होइन । अनुसन्धानको क्रममा आफुले खोजेको जानकारि दिन सक्ने मानिस भेट्न मुस्किल पर्थ्यो  । नेपाली मात्र सिकेर पुगेन, तामाङ भाषा पनि सिक्नुपर्‍यो । आफु अभ्यस्त भएको दैनिक जिवनको तौरतरिका बदल्न पनि सजिलो नहुने रहेछ । खान्कि त झन पुरै फरक । मान्छेहरू भेट्नका लागि आफुले पनि तिसँगै मिलेर बेस्सरि शारिरिक श्रम गर्नु पर्थ्यो ।

शुरु शुरुमा त म किन आएँ भनेर मानिसहरूलाई बुझाउनै गाह्रो पर्थ्यो । तिनका कुरा बुझ्न अझ मुस्किल थियो । झन ३० वर्ष पहिला त मेरो नेपाली पनि त्यति राम्रो थिएन । जाने जति बोलेर बुझाउन खोज्थेँ, तर तामाङहरू नेपाली भाषा पनि राम्ररि बुझ्दैनथे । मैले बिस्तारै तामाङ भाषानै सिक्दै गएँ । अनि अलिअलि गरेर तामाङ भाषामै बुझाउने कोसिस गर्न थालें । मैले बोल्दा तामाङनीहरू मुर्छै परेर हाँस्थे ।

उनीहरू आफ्ना चिनजान, आफ्नै ईष्टमित्र, साथीभाई र गाउँले थिए भने म अर्कै भाषा, संस्कृति र समाजकी महिला थिएँ । उनीहरूलाई अमिल्दो र अप्ठेरो लाग्थ्यो होला । विकसित देशकि धनी मान्छे, हामी दुखिसित किन मिसिन आई भन्ने लाग्दो रहेछ क्यार  ! मलाई ‘तपाई किन हामीसित आउनुहुन्छ  ? भनेर बारम्बार सोधिरहन्थे । कहिलेकाहिँ त ‘हामीले असाध्यै काम गर्नुपर्छ, दिनभरि काम गर्दा गाह्रो हुन्छ, नराम्रा कुरा पनि बोल्छौं, तपाई किन हामीसित दिनभरि बस्नुहुन्छ ? भनेर ख्याप्ख्याप पार्थे ।

उनीहरूको दैनिक जिवन कठिन छ भन्ने हेक्का नभएको होइन मलाई । मकै मात्रै खाएर गुजारा गर्थे । तर दयालु थिए । अध्ययनको लागि मैले बस्नै पर्थ्यो । मैले दिनभरि सँगै बसेर कुरा गरिदिँदा तिनको काममा दखल पर्ला भनेर म पनि उनीहरूसितै मिलेर खेत बारीमा काम गर्थें । काम गरिसकेपछि ज्याला त होइन, खानसम्म देऊ भनेर माग्थें । बिद्दार्थी भएकाले मसँग त्यतिबेला भरियासित भन्दा पनि कम पैसा हुन्थ्यो।

एक पटक मैले पदयात्रामा भरियाका रुपमा लगेको तामाङ केटाको बाबुको मृत्यु भएछ । कर्मकाण्ड फत्ते गर्न उसले मलाई एउटा पाडो किनिदिन आग्रह गर्‍यो । आफुलाई नभई नहुने जति पैसा राखेर बाँकी सबै यसलाई दिएँ तर मैले दिएको पैसाले पाडो आएन । त्यसपछि उसले मसित भएको जति सबै पैसा माग्यो । अनि ‘मैले के खाने नि ? के खाने नी भन्ने जवाफ दिएँ । तर, उसले मलाई ‘साथीहरूले खुवाउँछन्, चिन्ता तिमीले मान्न् पर्दैन’ भन्यो । अनि भएजति सबै उसलाई दिएँ । त्यसपछि त त्यो तामाङ परिवारसित म अति निकट भएँ । परिवारको एक जना महिलासित मीतिनी लगाएँ । त्यहि परिवारकी एउटी बच्चीलाई काठमाडौंमा राखेर पढाइरहेकि छु । एउटा छोरालाई फ्रान्स घुमाएर पठाएँ ।

मैले तामाङ गाउँमा अनुसन्धान गर्दा विश्व विद्दालयले पैसा धेरै दिँदैनथ्यो । अरुको जस्तै हाम्रो पनि कठिन थियो जिवन । मैले पनि विश्वविद्दालयको तर्फबाट कठिनाइ अनुसन्धानको काम गर्थें । एकपटक दोरम्बा घुम्न गएको बेला सैलुङमा गाउँका धारा बिग्रिएका रहेछन्, पानी धमिलो थियो । दाउराको अभावले गर्दा पानी उमाल्न नपाएर धमिलै खाइयो । म साह्रै बिरामी परें । फ्रान्स फर्केपछि जचाउँदा त चिकित्सकले सिगेल भन्ने किटाणुले समातेको बताए । सिगेल चार थरीका हुने रहेछन् । एशियाका धेरै मानिसमा यो हुन्छ रे ! औषधि नखाई नहुने भयो । एन्टिबायोटिक औषधि खाएँ, बेस्सरि थकाई लाग्थ्यो, शरिर अति कमजोर बनाउने रहेछ । त्यो जिवाणुले समातेपछि पखाला त लागेको लाग्यै । उपचार गरेर सिक्किम गएको त त्यहाँपनि तिनै जिवाणुले समातेछन् ।

सिक्किममा पहिले राजा थिए । भारतको स्वतन्त्रतापछि राजाले छोडे । प्रजातन्त्र आयो । मुलतः मानवशास्त्रको अध्ययनपछि मलाई ईतिहासको पनि निकै चाख लाग्छ । सिक्किमको ईतिहास कसरि लेखियो होला भनेर एकदम चाख लाग्यो । त्यसैले म त्यहाँको आधुनिकता र ऐतिहासिकताका बारेमा अध्ययन गर्न सिक्किम गएँ ।

आफ्नो जिवनको यौवनकालमा म स्थानिय मानिससँगै तामाङ गाउँमा बसें । सन् १९८० देखि १९९० सम्ममा नेपालमा बिताएका दिन मेरो जिवनका सर्वाधिक चाखलाग्दा, रोचक, सुन्दर र खुशिले कुँदिएका क्षण हुन् । स्थानिय मानिससँगै गित गाउनु, स्थानिय संस्कृति र समाजका बारे तिनले गरेका बिभिन्न बर्णन सुन्नु , तामाङनीहरूसँगै निस्किएर वनपाखा र गाउँवेशी चाहार्नु , आफुले कहिल्यै नचाखेको, नदेखेको समाज र रितिस्थिति बुझ्नु , दुई चार जना मिलेर पल्लो गाउँमा पुगेपछि खाना साटासाट गरेर खानु , त्यस्ता अनेक क्षण त्यसै पाइन्छन् र ? नेपाल भन्ने त्यो मुलुक संझिएपछि मेरा वरिपरि तिनै क्षण नाच्न थाल्छन् ।

अहिले बिगत केलाएर हेर्दा ति दिनहरू मेरो जिवनको कठिन पाटो रहेछ भन्ने ठान्छु । हुनत ति दिनलाई कष्टका रुपमा मात्रै लिन्न किनभने त्यसो गरेरै स्थानिय तामाङसँगको संबन्ध निर्माण भएको हो । म जान्दिन र सक्दिनँ भनेको भए म उनीहरूसित अवस्यै भिज्न सक्थिन । फ्रान्समै सुख छ भनेर ति दिनमा मैले भइरहेको कार्यालयकै काम गरिरहेको भए मेरा ति पुस्तक स्रिजना हुने नै थिएनन् ।  

अहिले पनि संझिँदा तामाङ गाउँमा देखे भोगेको दुख र कष्टले छुन्छ । ठूलो सहयोग गर्न त सक्दिन तर विश्वबिद्दालयमा नेपालबारे बेलाबेलामा सम्मेलन गर्छु । त्यसबाट उठेको केहि रकम पश्चिम लाङटाङको रि भन्ने तामाङ वस्तिमा पठाउने गर्छु । त्यो पैसाले उनीहरूले गाउँको स्कूल, धारापानी निर्माण गर्छन् ।

म मुख्य त पोलभालेरी विश्वबिद्दालयमामा काम गर्छु जुन फ्रान्सको दक्षिण भागमा पर्छ । केहि मात्रामा पेरिसमा रहेको एउटा प्रयोगशालामा पनि काम गर्छु जसले चीन, तिब्बत र जापानमा अध्ययन अनुसन्धानको काम गर्छ । त्यो खासगरि पुस्तकालय, अभिलेखिकरण र सम्मेलन गर्ने ठाउँ हो ।

(स्टेनम्यानले नेपालका तामाङ जातिमा पिएचडी गर्नुको साथै माओवादी र सिक्किममा राजतन्त्रबारेपनि अनुसन्धान गरेकि छन् । नेपालबारे लेखिएका बिभिन्न चार पुस्तकका लेखिका र यी मानवशास्त्रीका  यसमा राखिएका  अनुभव ददि सापकोटाको प्रकाशोन्मुख पुस्तकको सानो भाग मात्रै हो । नेपाललाई कर्म थलो बनाएका र फ्रान्समा नेपालका विविध क्षेत्रबारे विशेषज्ञका रुपमा परिचित २९ फ्रान्सेलीको नेपाल अनुभव बारे लेखिएको यो पुस्तक जगदम्बा प्रकाशनले छिटै बजारमा ल्याउँदै छ ) ।