नेपाल भ्रमणमा आएका भारतीय दूत श्यामशरणले नयाँबजारस्थित प्रचण्डनिवासमा पदाधिकारीलाई भेटिसकेपछि डा. बाबुराम भट्टराईसित किन फेरि छुट्टै भेटघाट गरे ? यसबारे जनआस्थाले केही गुहृय कुरो पत्ता लगाउने प्रयास गरेको छ । साथै, श्यामशरणले माओवादीसित के-कस्तो कुरा गरेर गए ? त्यो पनि यतिवेला निकै ठूलो खुल्दुलीको विषय भएको छ ।

हाल कुनै पनि सरकारी ओहोदामा नरहेका पूर्वराजदूत एवं पूर्वविदेशसचिव श्यामशरणलाई नै भारतीय प्रम मनमोहन सिंहले किन नेपाल पठाए ? अनि गत जनआन्दोलनका वेला कर्ण सिंहलाई प्रमुख दूत र श्यामशरणलाई सेकेन्डम्यान बनाएर किन नेपाल पठाइएको थियो ? यसबारे विश्लेषण नगरीकन एकोहोरो श्यामशरण भारतीय हस्तक्षेपका लागि नेपाल आएको प्रचारबाजी विशेषगरी माओवादीका केही नेताले गरिराखेका छन् । तर, थाहा भएअनुसार, उनी माओवादीकै हितका लागि नेपाल आएका थिए । उनको भ्रमणबाट माओवादी हेडक्वार्टरलाई निकै ठूलो फाइदा पुगेको स्रोत बताउँछ ।

स्रोतका अनुसार, प्रधानमन्त्री मनमोहनलाई नेकपा एकीकृत (माओवादी) को भित्री आशय बुझ्न मन लागेपछि उनले खाली नेपालको स्थिति र माओवादीको मनपेट बुझ्न श्यामशरणलाई पठाएका हुन् । श्यामशरण नेपाल मामिला बुझ्ने सीमित भारतीय कूटनीतिज्ञका रूपमा चर्चित छन् । फेरि उनी विदेशसचिव भएकै वेला दसवर्षे सशस्त्र युद्धमा रहेको माओवादी पार्टीलाई भारतले मान्यता दिएर बाह्रबुँदे समझदारीमार्फत राष्ट्रिय राजनीतिको मूलधारमा ल्याएको थियो । बाह्रबुँदे समझदारीका सूत्रधारलाई नेपाल पठाइनुले भारतले माओवादीलाई एक्ल्याउन होइन, बुझ्न प्रयत्न गरेको स्रोतको दाबी छ ।

यतिवेला माओवादीका केही नेताले डा. बाबुरामलाई खुइल्याउनका लागि श्यामशरणसितको एकल भेटप्रति आपत्ति जनाइरहेका छन् । तर, उनी नेपाल आउनुपूर्व प्रचण्ड स्वयंले पनि श्यामशरणसित नियमित सम्पर्क गर्दै आएका छन् । उनीहरूबीच पटक-पटक टेलिफोन सम्पर्क हुने गरेको स्रोत बताउँछ । त्यसो त डा. भट्टराई नर्बे भ्रमणमा गएका वेला त्यहिँ पनि डा. भट्टराई र श्यामशरणबीच लामो वार्ता भएको थियो । त्यही भेटवार्तापछि उनीहरूबीच कूटनीतिक मित्रता कायम भएको हो ।

माओवादी अध्यक्ष प्रचण्डले डा. बाबुराम भट्टराईको व्यक्तिगत सम्बन्धलाई नै प्रयोग गरेर भारतसित सम्बन्ध विस्तार गरेका हुन् । बाह्रबुँदे समझदारीका वेला श्यामशरण प्रत्यक्ष संलग्न त थिएनन्, तर माओवादीले ‘बाह्रबुँदे सम्झौता’ भन्ने पदावली प्रयोग गरेकोमा ‘सहमति’ शब्द राख्न सम्भवतः उनैले सल्लाह दिएको बताइन्छ । त्यसवेला बाह्रबुँदे समझदारीको ड्राफ्ट तयार पारेर ‘भारतीय पक्ष’लाई देखाउन लगिएको थियो । साथै संसद्वादी दल र माओवादीबीच छुट्टाछुट्टै हस्ताक्षर गर्न श्यामशरणको नेतृत्वले नै सल्लाह दिएको बताइन्छ । यस अर्थमा श्यामशरणलाई माओवादी नेताहरूले राकेश सुदलाई भन्दा अलि असल कूटनीतिज्ञका रूपमा हेर्ने गरेका छन् । स्वयं प्रचण्डसमेत श्यामशरणको नेपाल भ्रमणबाट निकै उत्साही भएको बताइन्छ ।

स्रोतका अनुसार, श्यामशरणले बिहीबार जसरी नयााबजारमा माओवादी नेताहरूसित सामूहिक रूपमा भेट गरे, उनी त्यस्तो सामूहिक भेटको पक्षमा थिएनन् । सामान्यतः कूटनीतिज्ञले त्यसरी सामूहिक रूपमा नभएर व्यक्तिगत रूपमै शीर्ष नेतासित भेट्ने गर्छन् । माओवादीभित्र विदेश विभाग प्रमुख कृष्णबहादुर महरा भए पनि बढीजसो कूटनीतिज्ञले डा. बाबुराम भट्टराईसितै कुरा गर्ने गरेका छन् । यसका पछाडि भाषाको प्रश्न पनि छ । महरा, मोहन वैद्य वा प्रचण्डले भन्दा डा. भट्टराईले राम्रोसित विदेशीलाई डिल गर्ने हुँदा विदेशीहरू उनीसित बढी आकषिर्त हुने गरेको स्रोत बताउँछ ।

सामूहिक भेटमा श्यामशरणले खुलेर कुरा गर्न अप्ठ्यारो महसुस गरेपछि उनले डा. बाबुराम भट्टराईलाई सम्पर्क गरी छुट्टै कुराकानी गर्न प्रस्ताव राखे । त्यसपछि डा. भट्टराई र श्यामशरणबीच कुराकानी भयो । सो कुराकानीमा श्यामशरणले माओवादी पार्टी लोकतन्त्र र शान्तिप्रक्रियाप्रति इमानदार छ या पुनः जनवादी क्रान्तितर्फ अघि बढ्न चाहन्छ भन्ने जान्न चाहेका थिए । यतिवेला सिंगो दिल्लीले यही विषयमा आश्वस्त हुन खोजिरहेको श्यामशरणको कथन थियो । डा. भट्टराईले उनलाई एकीकृत माओवादी पार्टी शान्तिप्रक्रियालाई छाडेर हिंसात्मक बाटोमा नलाग्ने बताएका थिए । त्यसो हो भने माओवादी वा अरू जुनसुकै दल सरकारमा गए पनि भारतलाई केही फरक नपर्ने श्यामशरणको कथन थियो । माओवादी उच्च स्रोत भन्छ- श्यामशरण नेपालमा सरकार गठन-विघटनका लागि आएकै होइनन्, उनी त यहाँको स्थिति अध्ययन गर्न मात्रै आएका हुन्, अध्ययन गरे, गए । माओवादीकै नेतृत्वमा सरकार बने पनि भारतलाई कुनै आपत्ति नहुने उनले बताएका छन् । सबै दलका प्रतिनिधिसित भेटिसकेपछि अन्तिममा पुनः ठूलो दलका नेतालाई भेटेर आफ्ना कुरा राख्ने कूटनीतिक मर्यादाअनुरूप नै श्यामशरणले अन्तिममा पुनः प्रचण्डलाई भेट्ने प्रयास गरेका थिए । तर, कुकुरलाई घ्यू नपचेको भनेझैा भारतीय अधिकारीले दिएको त्यो महत्त्व यतिवेला केही हार्डलाइनरलाई पचेन । त्यही भएर द्वारिका होटलमा बोलाउँदा हाम्रो अध्यक्ष जानुभएन भन्दै उनीहरू शंखनाद गरिरहेका छन् ।

मर्यादाहीन माओवादी

त्यसो त माओवादीभित्र डिप्लोम्यासीको निकै ठूलो खडेरी छ । उनीहरू कूटनीतिमा छिमेकीप्रति सन्तुलित व्यवहार गर्ने भन्छन्, तर व्यवहारमा छुद्रता देखाइहाल्छन् । प्रचण्डले चीन भ्रमणमा गएका वेला माधव नेपाल सरकार भारतको कठपुतली हो भन्दा चिनियाँ अधिकारीको खप्की खाएर र्फकनुपरेको थियो । आफ्नो घरभित्रको कुरा आफैं मिलाउनोस् र भारतसित असल सम्बन्ध विकास गर्नुहोस् भनेर चीनले प्रचण्डलाई सम्झाएर पठाएको थियो । तर, प्रचण्डले त्यसको केही साता नबित्दै दिल्लीलाई सरापेपछि माओवादी र भारतबीचको सम्बन्ध अरू बिग्रिएको हो । अहिले पनि श्यामशरणको भ्रमणलाई कूटनीतिक अवसरका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्नेमा माओवादीका केही नेता भारतलाई गाली गर्नमै लागिपरेका छन् । आफ्नो छिमेकीसितको सम्बन्धमा मर्यादित, सभ्य, डिप्लोम्याटिक एवं सन्तुलित बनाउनुको साटो माओवादी नेताहरू पाधेरे गालीमा उत्रने गरेका छन् ।

रामकुमार शर्मा प्रकरण

तमलोपाबाट माओवादीमा प्रवेश गरेका सभासद् रामकुमार शर्मालाई भारतीय दूतावासबाट आएको धम्कीबारे पनि माओवादीभित्र दुई खेमा देखापरेको छ । यदि त्यस्तो नै हो भने पनि त्यसलाई कूटनीतिक ढंगबाट हल गरिनुपर्ने एक पक्षको तर्क छ ।

(आज बुधवार, २६ साउन २०६७ को जन आस्था साप्ताहिकबाट साभार)