-योगेश अधिकारी / सौराहा, चितवन

 परापूर्वकालमा मानव जीवनको शत्रु प्राणीको रूपमा परिचित बिरालो जातिको सबैभन्दा विशाल, सुन्दर प्राणी बाघ हामी बीचको अज्ञानताको कारण लोपोन्मुख छ । वास्तवमा बाघ आफैमा मानिस देख्ने बित्तिकै आक्रमण गर्ने जनावर भने होइन । तर जब यिनीहरुको आहारा र वासस्थानमा खलल पुर्याउने काम हुन्छ तब यिनीहरु मानव जीवनको शत्रु प्राणीको रूपमा साबित हुन्छन् ।

जंगलका राजा मानिन्छन् बाघ । सबै वयस्क बाघहरूले आफ्नो  वासस्थानको लागी क्षेत्र निर्धारण गरेका हुन्छन् । जब यिनीहरुको वासस्थानमा आहारको कमी आउँछ बाघहरू बूढो वा घाइते हुँदा सजिलै शिकार गर्ने सक्दैनन् तब यिनीहरु सरल शिकारको खोजीमा गाऊ घरतिर निस्कन्छन् । र सजिलै घरपालुवा जनावरको शिकार गर्न सफल हुन्छन् । एक पटक घरपालुवाको नुनिलो रगतको स्वाद पाएपछि बाघहरू नरभक्षी अर्थात् (मानव शिकार गर्ने) हुन्छन् । यदी उनीहरूले सजिलै आफ्नो  वासस्थानमा शिकार गर्न सकेमा यिनीहरु नरभक्षी नहुन सक्छन् । त्यसैले, यिनीहरुको वासस्थानमा आहारको कमी हुन नदिएर यिनीहरुलाई मानव जातिको शत्रु हुनबाट जोगाउन  सकिन्छ ।

कुनै समयमा एसियाको जंगलमा मात्र ३५ हजार बाघ पाइन्थ्यो भन्दा हामी सबैलाई एकादेशको कथा सुनाए जस्तो लाग्न सक्छ । अहिले यो संख्या ३ हजार २ सयमा झरेको तथ्यले बाघ संरक्षणकर्मीहरुलाई चिन्ता थपेको छ । एकातिर वातावरण विनाशको कारण यिनीहरुको संख्यामा कमी आएको छ । अर्कोतिर दुइ प्रजातिका बाघहरू लोप भैसकेका छन् । नेपालमा पाइने पाटे बाघबारे सार्वजनिक तथ्य अनुसार हाल  चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा १२५, बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जमा १८, शुक्लाफाँटा वन्यजन्तु आरक्षमा ८ र पर्सा वन्यजन्तु आरक्षमा ४ वटा बाघ पाइएको कुरा सार्वजनिक भएको छ ।  तथ्यले यो पनि प्रष्ट पार्दैछ कि  बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज र शुक्लाफाँटामा बाघको संख्या क्रमशः घट्दो छ ।  २००० मा गरिएको बाघको तुलनामा हाल त्यस ठाउँहरूबाट ३७ वटा बाघ हराइरहेका छन् ।

संरक्षित जीवको रूपमा सूचीकृत हुँदाहुँदै पनि हामी बीच विद्यमान अज्ञान  र अशिक्षाको कारण, बन जंगल नासिँदै जानु, बाघको वासस्थान र आहारमा कमी आउनु । अनि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा बाघको हड्डी र छालाको अधिक  मूल्य हुनु, औषधिको रूपमा प्रयोग हुन्छ भन्ने अन्धविश्वास हामीबिच कायम हुनु आदि बाघ लोप हुनुको प्रमुख कारण हुन ।

सरकारद्वारा जारी संरक्षण ऐन अनुसार बाघको शिकार गर्न ५० हजार देखि १ लाख तथा ५ बर्ष देखि १५ वर्षसम्म जेल सजायको व्यवस्था गर्नु बाहेक चोरी शिकारी रोकथामको लागी अरू केही कदम चालेको देखिँदैन । वासस्थान विनाशको क्रम र चोरी शिकारीको क्रम यही अनुपातमा रहेमा भोलिका दिनमा हाम्रा सन्ततिले एकादेशमा हाम्रो देशमा पनि बाघ भन्ने जनावर थियो भनेर मात्रै चित्त बुझाउनु पर्ने दिन आउन सक्छ ।

हुन त बाघ बचाउनका लागी धेरै संस्था लागेका छन् । तर उनीहरूको पहुँच सभा सम्मेलन भन्दा अगाडी बढेको पाइँदैन  । त्यसैले हामी सबै मिली चोर शिकारीलाई निरुत्शाहित गरि बाघ संरक्षणमा व्यापक जन चेतना जगाउने विविध कार्यक्रम सञ्चालन गर्नुपर्छ । त्यस्ता कार्यक्रम स्थानीय रूपमा लगी बाघको   वासस्थान संरक्षणमा योगदान पुर्याउने बेला आएको छ । आउनुहोस् सबै मिली यो महान काममा हातेमालो गरौं ।

-लेखक चरावीद तथा चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज, सौराहाको रिभर ब्याङ्क ईन होटेलका मेनेजिङ डाइरेक्टर हुन् ।