जैविक विविधतामाथि मडारिएको खतरा (विश्व जैविकविविधता दिवश विशेष)

-निर्भय कर्ण / पश्चिम दिल्ली, भारत

हाम्रो पृथ्वी हरियाभरिया रुखविरुवाले भरिएको सुन्दर छ, जसमा सबै प्राणीहरूको आफ्नै महत्त्वपूर्ण योगदान र महत्त्व छ । हरियो रुखहरू, विभिन्न प्रकारका जौ, हावा, पानी, प्लेटस, नदीहरू, समुद्र, सागर, आदि सबै प्रकृति हो, जुन हाम्रो अस्तित्व र विकासको लागि आवश्यक छ । पृथ्वीले हामी सबैलाई खाना खान मात्रै होइन जीवन बिताउन आवश्यक सबै कुरा प्रदान गर्दछ । मूलतया, सबै जीव र पारिस्थितिकीय प्रणालीको विविधता र असमानतालाई जैव विविधता भनिन्छ । यसकारण त्यहाँ कुनै पनि व्याख्या छैन कि जैव विविधता मानव जीवनको अस्तित्वमा एक प्रमुख योगदानकर्ता हो ।

जैव विविधता खाना र बाँच्नकोलागि जिवन प्रदान गर्छ, त्यसपछि उद्योगहरूले कच्चा माल पाउँछन् । गत वर्ष, ग्लोबल हङ्गर इन्डेक्सले डाटा जारी गर्यो र विश्वमा उत्पादित सबै खाद्य उत्पादनको लगभग एक-तिहाई हरेक वर्ष बर्बाद हुन्छ भन्ने सार्वजनिक गर्यो । बर्बाद भएको खानाले दुई अरब मानिसहरूको आवश्यकता पूरा गर्न सकिन्छ ।

इन्टरनेशल ओर्गजाईनेशन अफ रेफ्रिजेरेसनका अनुसारका यदि विकासशील देशहरुलेपनि विकसित देशहरुले जस्तै शितभण्डारमा खाना भण्डार गर्न सक्ने सुबिधा पाउने हो भने ति विकाससशिल देशमा खाद्य आपूर्तिको लगभग १४ प्रतिशत या लगभग २०० मिलियन टन बचत हुनसक्थ्यो ।

अहिले पुरा पृथ्वीको मात्र २२ प्रतिशत भागमा ९५ प्रतिशत जनसंख्यालाई उपलब्ध हुने खाद्द्यान्न आवादि हुन्छ । लगभग एक तिहाई (लगभग ३३ प्रतिशत) बिना आवादि बस्छ प्रैथ्वीको भाग । यसका मुख्य कारणहरू वन कटनी, प्रदूषण र अन्य अप्ठेरा छन् ।

पृथ्वीमा धेरै हानि गएको ५० वर्षमा भयो । यस आधारमा, सम्राट भुम्बुल एडोलेगेले संयुक्त राष्ट्रलाई सन्देशमा भने कि खाद्य सुरक्षाको ग्यारेन्टी गर्न पारिस्थितिकीय तंत्र (माटो) सम्बन्धित समस्याहरू समाधान गर्न अत्यन्तै आवश्यक थियो ।

सत्र महत्त्वपूर्ण जैव विविधता धनी देशहरूमा भारतलाई महत्त्वपूर्ण स्थानमा राखिन्छ । यो विविधता कायम राख्न, जंगली संरक्षण र वन्य जीवनलाई ध्यान दिनु आवश्यक छ । बैज्ञानिक भविष्यबाणी अनुसार यदि वन विनाशको हालको गति जारी रहेमा २०२० सम्मआ संसारको लगभग १५ प्रतिशत प्रजाति पृथ्वीबाट हराउनेछ । विनाशकारी जिव, अन्धाधुन्ध रुखहरुको कटान, बाँध फुट्नु आदिले खोरियामा परिणत भएको छ, जसले संसारभरि खाद्य संकटलाई बढाउँछ ।

सम्पूर्ण संसार भविषयमा पानीको उपलब्धतामा चिन्तित छ । पानी जीवन हो । पानीबिना जिवन कल्पना गर्न सकिँदैन । मानव अस्तित्व पानीमा निर्भर छ । प्रिथ्वीमा कुल पानीको केवल साँढे दुई प्रतिशत मात्रै पिउनयोग्य छ । यो मध्ये, पानीको ८९ प्रतिशत कृषि कार्यमा लगाइन्छ ।  र ६ प्रतिशत जल उद्योगमा खर्च गरिन्छ । बाँकी ५ प्रतिशत पानी अन्य पेय पदर्थमा प्रयोग गरिन्छ । यसरि पानीसित हाम्रो जीवनको सम्बन्ध छ ।

वैज्ञानिकहरुको एक रिपोर्टमा उल्लेख छ कि दुनियाँमा लगभग २ अरब मान्छेलाई शुद्ध पानीको अभाव छ । प्रथ्वीमा प्राप्त मध्ये साँढे ९७ प्रतिशत पानी महासागरमा नुनिलो रुपमा छ । केवल दुई दशमलव चार प्रतिशत मीठो पानी अर्थात् पिउनयोग्य पानी छ । तथ्याङ्कहरूले देखाउँछ भने पृथ्वीको ७० प्रतिशत सतहको पानी प्रभावकारी हुन्छ, तर त्यसमा पिउनयोग्य पानी त ४० क्युबिक किलोग्राम मात्रै छ ।

जंगली र अरू जस्तै, जैव विविधतामा जीवविज्ञानको योगदान उल्लेखनीय छ । तर अहिले पशु प्रजातिहरूको संख्या निरन्तर कम हुँदैछ । आफ्नो स्वार्थकोलागि प्राक्रितिक स्रोत र साधनको दोहन गर्दा मानवले पछिल्लो ४० वर्ष जनावर र पक्षिको संख्या एक तिहाई घटाइदिएको छ ।

आइयुसिएन प्रकृतिको संरक्षणको लागि सिर्जना गरियो । २०१८ मा जिवजन्तुको यस्तो सूची सार्वजनिक भयो जसले ति विलुप्त हुन सक्छन् भन्ने चेतावनी दिएको छ । यस सूचीको अनुसार ५५८३ प्रजातिहरूलाई तत्कालै सुरक्षित गर्नु जरुरि छ । कम्तीमा २६ यस्ता नयाँ प्रजातिहरू छन् तिनलाई सन् २०१७ मा यस सूचीमा समावेश गरिएको थियो । यी प्रजातिहरू एक वर्ष अघि खतराको चिन्ह भन्दा माथि थिए ।

रोचक कुरा यो हो कि जब पशु संरक्षणको योजना बनाइन्छ, तब बाघ, सिंह र हात्तीजस्ता ठूला जिवलाई ध्यान दिने गरिन्छ । पक्षी र अन्य जनावरहरुको सुरक्षा र संरक्षणलाई प्राथमिकता दिने गरिन्न ।

जैव विविधता कमजोर हुने थुप्रै कारकहरू छन्, जसमध्ये गोलार्धको तापक्रम ब्रिद्दी (ग्लोबल वार्मिङ) पनि प्रमुख छ । ग्लोबल वार्मिंगले मौसमलाई अझ बढी घातक बनाएको छ । आगामी साताहरूमा मौसममा महत्वपूर्ण परिवर्तनहरूको धेरै सम्भावना छ । जुन अतिब्रिस्टी, खडेरी, अंलब्रिस्टी, लू, वनजंगल सुख्खा हुने, आगलाग्ने र बाढी आउने आदि बढ्न सक्छ ।

समुद्रको पानी घट्ने वा बढ्ने भन्ने कुरा हिमनदीहरुसित संवन्धित छ । बदलिँदो पर्यावरणले यसलाई असन्तुलित बनाएको छ । तापमानमा निरन्तर वृद्धिले जैव विविधतालाई खतरामा पुर्‍याएको छ । बढ्दो तापक्रमले हिमनदीहरुलाई छिटो पगाल्दै छ छ र त्यो दिन लामो छैन जब सम्पूर्ण पृथ्वीले पानीको संकट ब्यहोर्ने छ । अर्कोतर्फ, हामीले हाम्रो वातावरणलाई यति प्रदुषित गरेका छौं कि जीवन धेरै कठिन हुँदैछ । प्रदूषित हुनबाट बचाइएको कुनै पनि प्रकारको तत्व छैन, चाहे वायु, पानी, माटो वा अन्य होस् ।

हामी सबैलाई थाहा छ कि वातावरण र प्राणीहरू एकअर्कामा पुरै आश्रित छन् । पर्यावरणको पारिस्थितिकीय तंत्र र त्यसबाट उत्पन्न अन्य असरको कारणले मानव जिवनमा जुन असर परिरहेको त्यो हाम्रै क्रियाकलाप दोषी छ । त्यसो त, मानवहरूले प्रकृति संरक्षणको प्रेरणात्मक उदाहरणहरू प्रस्तुत गरेका छन्, जसले जैविकविविधता संरक्षणको प्रयासलाई बलियो बनाएको छ । मानव कर्तव्य यो हो कि आफ्नो मात्रै स्वार्थ त्यागेर प्रकृतिको अति दोहन रोक्नै पर्छ । बरु प्रक्रितिसित तालमेल मिलाउने, निकट रहने, पृथ्वीलाई प्रदूषित नगरी संरक्षण र विलुप्त जंगली ज्व र वनस्पतीहरूको पूर्ण सुरक्षाको जिम्मेवारि लिनुपर्छ । वनको क्षेत्र बढाउने, रुख रोप्ने, जैविक खेतीको प्रोत्साहन, माईक्रोवेभ प्रदुषणमा कमी गरि मुख्य समस्याहरुलाई समाधान गर्नतिर लाग्नुपर्छ । आफ्ना क्रियाकलाप, आवश्यकता र खाँचाहरुलाई प्रक्रितिसित सामान्जस्य मिलाएर प्रयोग गर्दै संरक्षण गर्न सक्नुपर्छ । अन्यथा प्रक्रिति संकटमा परे मानव जिवनपनि संकटमा पर्ने दिन टाढा जाँदैन ।

(आज २२ मई विश्व जैविकविविधता दिवशको उपलक्ष्यमा लेखकले नेपालप्लसलाई हिन्दी भाषामा पठाएको लेख नेपालीमा अनुवाद गरिएको)

तपाइँको प्रतिक्रिया

फेसबुक